Gündəlik həyatımızda qəbul etdiyimiz hər bir loxma, əslində hüceyrələrimiz üçün bir tikinti materialıdır. Çox vaxt elə düşünürük ki, dərimizdə yaranan hər hansı bir problem yalnız xarici faktorlarla – toz, külək və ya keyfiyyətsiz kosmetika ilə bağlıdır. Lakin peşəkar bir dermatoloq müayinəsinə getdiyiniz zaman eşidəcəyiniz ilk suallardan biri mütləq qidalanma vərdişlərinizlə bağlı olacaqdır. Dəri, daxili orqanların, xüsusilə də həzm sisteminin və hormonal balansın bir aynasıdır. Əgər süfrənizdə zərərli qidalar üstünlük təşkil edirsə, dünyanın ən bahalı kremlərindən istifadə etsəniz belə, istədiyiniz hamar görüntünü əldə etmək mümkün olmayacaq. Bu bloqda biz, mətbəximizdə gizlənən və dərini daxildən qocaldan, iltihablandıran faktorları elmi şəkildə araşdıracağıq.
Şəkər sadəcə çəki artımına səbəb olan bir karbohidrat deyil, o, həm də dərinin elastikliyini təmin edən kollagen liflərinin ən böyük düşmənidir. Tibb elmində "qlikasiya" adlanan bir proses var: qanda şəkərin miqdarı artdıqda, şəkər molekulları kollagen və elastin liflərinə yapışaraq onları sərtləşdirir və sındırır. Təcrübəli bir dəri həkimi dərhal qlikasiyaya uğramış dərini tanıya bilər; belə dəri daha solğun görünür, erkən qırışır və regenerasiya qabiliyyətini itirir. Üstəlik, şəkərli və yüksək qlisemik indeksli qidalar bədəndə insulin səviyyəsini qəfil artırır ki, bu da birbaşa olaraq yağ vəzilərinin hiperaktivliyinə və kəskin sızanaq problemlərinə yol açır. Əgər hər gün şirniyyat və qazlı içkilər istehlak edirsinizsə, dərinizdəki iltihabın sönməsini gözləmək xəyaldır.
Son illərdə aparılan tədqiqatlar göstərir ki, inək südü və bəzi süd məhsulları bir çox pasiyentdə dərinin vəziyyətini ağırlaşdırır. Bir dermatoloq kimi vurğulamalıyam ki, südün tərkibində təbii olaraq böyümə hormonları (məsələn, IGF-1) mövcuddur. Bu hormonlar insan orqanizmində insulin reaksiyasını tetikləyir və məsamələrin tıxanmasına şərait yaradır. Xüsusilə yağsız (skimm) südün tərkibindəki proteini emal etmək üçün istifadə olunan texnologiyalar onun dərini qıcıqlandırma potensialını daha da artırır. Əgər üzdə, çənə nahiyəsində keçməyən sızanaq və ağrılı düyünlər varsa, bir dəri həkimi çox vaxt süd məhsullarını bir müddətlik rasiondan çıxarmağı (eliminasiya pəhrizi) tövsiyə edir. Bu, dərinin özünü bərpa etməsi üçün lazımi "sakitliyi" təmin edir.
Zərərli qidalar siyahısında bəlkə də ən təhlükəlisi trans yağlardır. Marqarinlər, qızardılmış kartoflar və sənaye üsulu ilə hazırlanmış un məmulatları bədəndə sistemli iltihabı artırır. İltihab isə dərinin hər hansı bir xarici təsirə (məsələn, Bakının tozlu havasına) daha aqressiv reaksiya verməsinə səbəb olur. Hər bir dermatoloq bilir ki, trans yağlar hüceyrə membranının keçiriciliyini pozur. Membran pozulduqda isə hüceyrələr nəmi daxildə saxlaya bilmir, nəticədə dəri quru, qabıqlanan və eyni zamanda məsamələri dolu bir hala gəlir. Fast food mədəniyyəti təkcə mədəniz üçün deyil, həm də sızanaq yaranma mexanizmi üçün bir "yanacaq" rolunu oynayır.
Ağ çörək, ağ düyü və makaron məmulatları qəbul edildiyi andan etibarən bədəndə şəkərə çevrilir. Bu tip qidalar insulin müqavimətini yaradır ki, bu da dərinin piqmentasiyasının pozulmasına və boyun, qoltuqaltı nahiyələrdə qaralmalara (akantozis nigrikans) səbəb ola bilər. Professional bir dəri həkimi üçün dərinin bu cür rəng dəyişiklikləri metabolik sindromun ilk siqnallarıdır. Həmçinin, bu karbohidratlar sebumun (dəri yağı) tərkibini dəyişərək onu daha qatı və yapışqan edir. Qatı sebum isə sızanaq yaradan bakteriyaların çoxalması üçün ideal bir yuva hazırlayır.
İnsan dərisi daxili metabolik proseslərin ən həssas indikatorudur. Qidalanma rejimi zamanı qəbul edilən yüksək şəkər, trans yağlar və rafinə olunmuş karbohidratlar bədəndə insulin və böyümə faktoru (IGF-1) səviyyəsini artıraraq yağ vəzilərini stimullaşdırır. Bu proses dərinin mikrobiom balansını pozur, məsamələrin hiperkeratozuna və xroniki iltihaba səbəb olur. Nəticədə dəri öz baryer funksiyasını itirir, sızanaq və erkən qocalma əlamətləri daha kəskin şəkildə büruzə verir.
İnsulin Sıçrayışı: Şəkərli qidalar qanda insulini artıraraq sebum istehsalını və iltihabı tetikləyir.
Qlikasiya Təsiri: Artıq şəkər kollagen liflərinə yapışaraq dərinin elastikliyini və hamarlığını məhv edir.
Hormonal Disbalans: Süd və emal olunmuş məhsullar androgen hormonlarını aktivləşdirərək sızanaq ocaqlarını artırır.
Oksidativ Stress: Antioksidantı olmayan zərərli qidalar dərinin günəşə və xarici faktorlara dözümlülüyünü azaldır.
Bağırsaq-Dəri Oxu: Bağırsaq florasındakı pozğunluqlar üzdə qızartı, səpki və allergik reaksiyalar şəklində görünür.
Həddindən artıq duz istehlakı orqanizmdə suyun saxlanmasına (ödem) səbəb olsa da, dərini əslində susuz qoyur. Zərərli qidalar içərisində duzlu çipsilər, konservləşdirilmiş məhsullar və duzlu pendirlər dərinin nəm balansını pozur. Göz altındakı torbaların və səhər oyandığınızda üzünüzdəki şişkinliyin əsas səbəbi çox vaxt axşam qəbul edilən artıq duzdur. Hər bir dermatoloq pasiyentlərinə bol su içməyi tövsiyə etsə də, duz miqdarı nizamlanmadıqda o su hüceyrə daxilinə keçə bilmir. Nəticədə dəri elastikliyini itirir və daha yorğun bir ifadə yaranır.
Alkoqol dərinin ən güclü dehidratatorlarından biridir. O, dərini sadəcə qurutmur, həm də A vitamininin (retinolun) orqanizm tərəfindən mənimsənilməsinə mane olur. Retinol dərinin yenilənməsi, sızanaq izlərinin sağalması və kollagen istehsalı üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Bir dəri həkimi alkoqol qəbul edən insanların dərisində tez-tez genişlənmiş damarlar (rozasea əlamətləri) və daimi qızartı müşahidə edir. Uzunmüddətli istifadə dərinin immunitetini zəiflədir və xırda kəsiklərin, yaraların sağalma müddətini uzadır.
Kolbasa, sosis və hisə verilmiş ətlər kimi zərərli qidalar tərkibindəki nitratlar və yüksək sodyum səbəbindən dərinin vaxtından əvvəl qocalmasına səbəb olur. Bu maddələr dərinin alt qatındakı kiçik damarlara zərər verərək qidalanmanı çətinləşdirir. Dəri kifayət qədər oksigen və qida maddəsi almadıqda, parlaqlığını itirir və boz rəng alır. Hər bir dermatoloq təsdiq edər ki, dərinin parlaq görünməsi üçün damar sağlamlığı şərtdir. Nitratlar isə damarların keçiriciliyini pisləşdirərək dərinin "boğulmasına" səbəb olur.
Son zamanlar gluten haqqında çox danışılır. Hər kəs üçün zərərli olmasa da, bəzi insanlarda gluten dərinin iltihablanmasına (dermatitis herpetiformis) səbəb ola bilər. Əgər bədəninizdə qəribə, qaşınan səpkilər varsa, bir dəri həkimi gluten həssaslığını yoxlamağı təklif edə bilər. Bağırsaqlarda yaranan mikroskopik iltihab birbaşa olaraq qan dövranı ilə dəriyə ötürülür. Çölyak xəstəliyi olmayan insanlarda belə, həddindən artıq xəmir xörəkləri istehlak etmək dərini daha "həssas" və reaktiv edir. Bu da nəticədə sızanaq probleminin daha gec sağalmasına yol açır.
Pəhriz saxlayanların ən çox müraciət etdiyi süni dadlandırıcılar bəzən şəkərin özündən daha çox zərər verə bilər. Bu maddələr bağırsaq mikrobiomunu (faydalı bakteriyaları) məhv edir. Bağırsaq sağlamlığı pozulduqda isə orqanizm toksinləri dəri vasitəsilə atmağa çalışır. Bir dermatoloq üçün "bağırsaq-dəri oxu" (gut-skin axis) müalicənin təməlidir. Əgər bağırsaqlarınızda disbalans varsa, dərinizdə allergik reaksiyalar, ekzema və kəskin sızanaq alovlanmaları qaçılmazdır. Zərərli qidalar siyahısına daxil olan "şəkərsiz" etiketli bir çox məhsul əslində dərinin daxili ekologiyasını pozur.
Qəhvə özlüyündə antioksidantlarla zəngin olsa da, həddindən artıq istehlak edildikdə stress hormonu olan kortizolun səviyyəsini artırır. Kortizol isə yağ vəzilərini stimullaşdıraraq dərinin daha çox yağlanmasına səbəb olur. Bir dəri həkimi qeyd edər ki, səhər acqarnına içilən tünd qəhvə daxili pH balansını turşuya tərəf çəkir. Əgər dərnizdə iltihablı sızanaq varsa, qəhvənin miqdarını azaltmaq və süd/şəkər əlavə etməmək tövsiyə olunur. Eyni zamanda, çox tünd çay dərinin rənginin saralmasına və nəm itkisinə səbəb ola bilər.
Dərinizdəki dəyişikliyi görmək üçün sadəcə zərərli qidalar rasiondan çıxarılmamalı, həm də dərini dəstəkləyən maddələr əlavə olunmalıdır.
Omega-3 Yağ Turşuları: Qızıl balıq, qoz və kətan toxumu dərinin iltihabını azaldır.
Antioksidantlar: Giləmeyvələr və yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər dərini sərbəst radikallardan qoruyur.
Sink: Sızanaq müalicəsində sinkin rolu əvəzsizdir; o, yaraların sağalmasını sürətləndirir.
Su: Hüceyrələrin toksinlərdən təmizlənməsi üçün gündə ən az 2 litr su içilməlidir.
Vitamin C: Kollagen sintezi üçün tərəvəz və meyvələrdən alınan təbii vitamin C lazımdır.
Azərbaycan mətbəxi ləzzətli olsa da, çox vaxt yağlı və karbohidratla zəngindir. Xüsusilə Bakının rütubətli havasında dərinin nəfəs alması onsuz da çətindir. Üstəlik, ağır qidalar qəbul etdikdə qaraciyər yüklənir və bu yük birbaşa üzdəki səpkilər şəklində özünü göstərir. Bir dermatoloq olaraq məsləhətim odur ki, xüsusilə axşam yeməklərində qızardılmış xörəklərdən və xəmir işlərindən qaçın. Bu sadə addım daxili iltihabı azaldaraq dərinin daha parlaq və gənc görünməsinə kömək edəcək.
Yekun olaraq demək olar ki, gözəl və sağlam dəri yalnız genetikadan və ya bahalı prosedurlardan asılı deyil. O, sizin hər gün etdiyiniz seçimlərin nəticəsidir. Zərərli qidalar bir anlıq ləzzət versə də, onların dərinizdə qoyduğu izlər illərlə qala bilər. Peşəkar bir dəri həkimi tərəfindən yazılan ən güclü dərman belə, əgər pəhriziniz pozulubsa, öz tam təsirini göstərə bilməyəcək. Dərinizdəki sızanaq problemini kökündən həll etmək, qırışların qarşısını almaq və rəng bərabərliyini təmin etmək istəyirsinizsə, işə mətbəxinizdən başlayın. Unutmayın ki, sağlam bədən sağlam dəri deməkdir. Əgər daxilən hər şey qaydasındadırsa, dəriniz də öz növbəsində sizə hamarlıq və təravətlə cavab verəcəkdir. Hər hansı bir problem yarandıqda isə vaxt itirmədən bir dermatoloq müayinəsindən keçməyi və fərdi qidalanma planınızı müzakirə etməyi unutmayın.
Dermatoloq Dr. Fəridə Axundova
Diqqət: Bu səhifədəki məlumatlar yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir. Dəqiq diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslı həkimlə şəxsən məsləhətləşməlisiniz. Hər bir pasiyentin vəziyyəti fərqlidir və fərdi yanaşma tələb edir.
Randevu üçün: +994 55 250 39 46
Dr. Fəridə Axundova ilə randevu alın və dəri sağlamlığınız üçün fərdi müalicə planı əldə edin. 15+ il təcrübə və minlərlə məmnun pasiyent.
Telefon: +994 55 250 39 46
