Sızanaq (akne) — piy vəzilərinin və tük follikullarının iltihablaşması nəticəsində yaranan xroniki dəri xəstəliyidir. Əsasən üz, kürək və sinə nahiyələrində Qara nöqtələr, sızanaqlar və irinli səpgilər kimi özünü büruzə verir. İllər boyu cəmiyyətimizdə bu problemə sadəcə yeniyetməlik dövrünün qaçılmaz, keçici bir mərhələsi kimi yanaşılıb. Çox vaxt böyüklər gənclərə "eybi yoxdur, yaşın keçdikcə öz-özünə düzələcək" deyərək onlara təsəlli verməyə çalışıblar. Lakin müasir tibbin və dermatologiya elminin gəldiyi qənaət tamamilə fərqlidir. Bu, sadəcə zamanla ötüb keçəcək sadə bir kosmetik qüsur deyil, vaxtında və düzgün müdaxilə tələb edən ciddi bir xəstəlikdir. Müasir dövrdə nəinki yeniyetmələr, hətta otuz, qırx yaşlarında olan yetkin insanlar belə bu problemlə səssizcə mübarizə aparırlar. İnsanlar çox vaxt güzgüdə gördükləri qızartıları müxtəlif örtücü kosmetik vasitələrlə gizlətməyə çalışır, bahalı və tərkibi bilinməyən məhsullara ümid bağlayırlar. Halbuki, problemin dərinliklərində yatan əsl səbəbləri, yəni bioloji və fizioloji prosesləri kəşf etmədən tam sağalmağa nail olmaq qeyri-mümkündür. Məhz bu səbəbdən problemin idarə olunması hər kəsin ev şəraitində, qonşu və ya dost məsləhəti ilə edə biləcəyi bir iş deyil. Sağlam, hamar və ləkəsiz bir cildə qovuşmağın yeganə, qarantiyalı və ən etibarlı yolu elmi əsaslara söykənən məlumatlar əldə etmək və zamanında təcrübəli bir mütəxəssisə müraciət etməkdir.
Cildimiz, xaricdən nə qədər sadə və bütöv bir örtük kimi görünsə də, əslində mikroskopik səviyyədə çox mürəkkəb, fasiləsiz işləyən bir fabrikdir. Dərinin hər bir məsaməsinin altında sebum, yəni təbii dəri piyi istehsal edən vəzilər fəaliyyət göstərir. Bu sebumun əsas təbii vəzifəsi dərini qurumaqdan, çatlamaqdan qorumaq və onu ətraf mühitin, havanın zərərli təsirlərinə qarşı müdafiə edərək nəm balansını saxlamaqdır. Lakin müəyyən faktorların, xüsusən də genetik və hormonal dəyişikliklərin təsiri altında bu vəzilər normadan qat-qat artıq yağ istehsal etməyə başlayır. Artıq istehsal olunmuş və xaricə çıxa bilməyən sebum, cildin səthindəki atılmamış, yapışqan ölü hüceyrələrlə birləşərək tük follikullarının, yəni məsamələrin çıxışını qapayır.
Bu tıxanma baş verdiyi an dərinin altında, gözlə görünməyən kiçik, lakin təhlükəli bir mühit yaranır. Məsamə qapandıqda orada oksigensiz və yağla zəngin bir sahə formalaşır. Bu mühit bizim normal dəri floramızda daim yaşayan, lakin normal şərtlərdə zərərsiz olan "Cutibacterium acnes" adlı bakteriyalar üçün sözün əsl mənasında ideal bir inkubatora çevrilir. Həmin bakteriyalar bu yağlı və havasız mühitdə sürətlə çoxaldıqca orqanizmin immun sistemi həyəcan siqnalı alır və həmin bölgəyə leykositləri, yəni ağ qan hüceyrələrini göndərir. Məhz dəri altında baş verən bu daxili, bioloji müharibənin nəticəsində biz cildimizin üzərində qızarmış, şişkin və toxunduqda ağrı verən bir sızanaq görürük. Bütün bu zəncirvari reaksiyaları dərk etmək bizə göstərir ki, xarici görünüşdəki bu kiçik qüsur əslində orqanizmin daxilindəki böyük bir sistemin pozulmasının təzahürüdür və buna görə də peşəkar bir dermatoloq tərəfindən hərtərəfli dəyərləndirilməlidir.
Sızanaq heç vaxt sadəcə bir səbəbdən yaranmır. Bu problemi bir çox daxili proseslərin və xarici amillərin bir araya gəlməsi tətikləyir. Bu səbəbləri düzgün müəyyənləşdirmək müalicənin effektivliyi üçün ən həlledici addımdır. Əgər problemin kökünü tapmasaq, tətbiq edilən hər hansı bir dərman və ya prosedur sadəcə müvəqqəti ört-basdır rolu oynayacaq. Təcrübəli bir dəri həkimi ilk növbədə məhz bu səbəbləri araşdırır:
Hormonal Dəyişikliklər: İnsan həyatının müəyyən mərhələlərində, xüsusən yeniyetməlik dövründə, qadınlarda isə hamiləlik, menstruasiya və ya polikistik yumurtalıq sindromu kimi vəziyyətlərdə bədəndə androgen adlanan hormonların səviyyəsi kəskin şəkildə artır. Bu hormonlar birbaşa olaraq piy vəzilərini stimullaşdırır və onları həddindən artıq yağ istehsal etməyə məcbur edir.
Genetik Faktorlar və İrsiyyət: Ailə tarixi bu problemin yaranmasında çox böyük rol oynayır. Əgər valideynlərinizdən hər hansı biri gəncliyində ağır dərəcəli səpgilərdən əziyyət çəkibsə, sizin də bu halla qarşılaşma ehtimalınız genetik olaraq proqramlaşdırılmış ola bilər. Genetika dərinin qalınlığını, məsamələrin quruluşunu və müalicəyə necə cavab verəcəyini də müəyyən edir.
Düzgün Seçilməyən Kosmetika: Çox vaxt qadınlar dərilərindəki qüsurları gizlətmək üçün tərkibi ağır olan tonal kremlərdən, məsamələri tıxayan (komedogen) xüsusiyyətli məhsullardan istifadə edirlər. Bu vasitələr dərinin nəfəs almasına mane olur, gün ərzində dəridə qalan makiyaj bakteriyalar üçün əla mühit yaradır və nəticədə vəziyyəti daha da pisləşdirir.
Stress və Psixoloji Gərginlik: Gündəlik həyatın stresi birbaşa xəstəliyin səbəbkarı olmasa da, vəziyyəti kəskinləşdirən ən böyük katalizatorlardan biridir. Xroniki stress zamanı böyrəküstü vəzilər çoxlu miqdarda kortizol ifraz edir ki, bu da iltihabı artırır və dərinin sağalma prosesini ləngidir.
Qidalanma Tərzi: Karbohidratlarla, rəfinə edilmiş şəkərlə və zərərli yağlarla zəngin pəhrizlər qanda insulin səviyyəsini sürətlə yüksəldir. İnsulinin bu cür sıçrayışları bütün orqanizmdə iltihabi prosesləri alovlandırır və dəridəki yağ vəzilərinin daha aktiv işləməsinə səbəb olur.
Dərimizdə yaranan hər bir qabarcıq, hər bir qızartı eyni ağırlıq dərəcəsində deyil. Tibbdə bu qabarcıqların strukturu, dərinliyi və iltihabın şiddətinə görə dəqiq təsnifatı mövcuddur. Fərqli növlər mütləq şəkildə fərqli yanaşmalar tələb edir:
Açıq Komedonlar (Qara Nöqtələr): Məsamənin ağzı dərinin səthinə açıqdırsa, içəridə toplanan yağ hava ilə təmas edir və oksidləşərək qara rəng alır. Bu qara rəng çirk deyil, sadəcə kimyəvi oksidləşmə reaksiyasıdır.
Qapalı Komedonlar (Ağ Nöqtələr): Məsamənin ağzı ölü dəri hüceyrələri ilə tamamilə örtüldükdə yaranır. Dərinin altında kiçik, ağ və ya dəri rəngində çıxıntılar şəklində görünürlər və toxunduqda sərt hiss olunurlar.
Papulalar: Bunlar artıq iltihabın başladığı mərhələdir. Kiçik, qırmızı, həssas və şişkin qabarcıqlardır. İçərisində hələ ki irin toplanmayıb, lakin ətrafı qızarmış və iltihablıdır.
Pustulalar: Papulaların daha da irəliləmiş, mərkəzində ağ və ya sarımtıl irin toplanmış versiyasıdır. Əksər insanların güzgüdə görüb dərhal sıxmaq istədiyi növ məhz budur.
Nodullar və Kistalar: Bunlar xəstəliyin ən ağır, ən təhlükəli növüdür. Dərinin səthində deyil, çox dərin qatlarında yerləşir, böyük həcmli, bərk, içi irinlə dolu və son dərəcə ağrılı olurlar. Bu növlər sağaldıqdan sonra yerində böyük ehtimalla dərin çuxurlar (atrofik çapıqlar) buraxırlar və buna görə də dərhal dəri həkimi müdaxiləsi tələb edirlər.
Peşəkar bir dermatoloq sızanaq müalicəsi zamanı hər bir pasiyentin fərdi dəri tipini, genetik faktorlarını və hormon səviyyələrini əsas götürərək xüsusi bir plan tərtib edir. Həkimlər qeyd edirlər ki, bu xəstəliyin tam sağalması üçün yalnız xaricdən çəkilən kremlər deyil, bəzən daxilə qəbul edilən dərmanlar və həyat tərzi dəyişiklikləri də şərtdir. Dəri həkimi tərəfindən aparılan doğru müalicə həm aktiv iltihabları aradan qaldırır, həm də gələcəkdə yarana biləcək ləkə və çapıqların qarşısını alır. Ev şəraitində yoxlanılmamış üsulların istifadəsi isə vəziyyəti daha da qəlizləşdirərək dərinin qoruyucu baryerini zədələyə bilər. Buna görə də ekspertlər, qalıcı və təhlükəsiz nəticə əldə etmək üçün mütləq şəkildə ixtisaslı mütəxəssisə müraciət etməyi tövsiyə edirlər. Səbir və həkimin təlimatlarına dəqiqliklə əməl etmək bu uzunmüddətli prosesin ən vacib açarıdır.
İnternet dünyasının inkişafı ilə hər kəs özünə bir "həkim" tapmış kimi hiss etsə də, əslində sızanaq ciddi bir dəri xəstəliyidir və onun yeganə elmi həlledicisi mütəxəssislərdir. Özbaşına alınan preparatlar dərinin təbii baryerini məhv edir, xəstəliyin xroniki hala keçməsinə və bakteriyaların dərmanlara qarşı rezistent (davamlı) olmasına gətirib çıxarır. Bəs real tibb dünyası, həqiqi bir dermatoloq bizə nələr təklif edir? Tibbi müalicə əsasən xəstəliyin dərəcəsinə uyğunlaşdırılır və üç əsas kateqoriyaya bölünür.
Lokal, yəni yerli müalicə üsulları dərinin birbaşa səthinə tətbiq olunan vasitələri əhatə edir. Yüngül və orta dərəcəli hallarda bir dəri həkimi tərəfindən çox vaxt benzoil peroksid, salisil turşusu, azelain turşusu və ya topikal retinoidlər yazılır. Bu komponentlər eyni anda bir neçə hədəfə vurur: məsamələrin içini ölü hüceyrələrdən təmizləyir, yağ ifrazını balanslaşdırır və ən əsası bakteriyaların məhv olmasına xidmət edir. Lakin bu kremləri özbaşına, doğru miqdarda çəkmədikdə dəri yanığı və aşırı qabıqlanma baş verə bilər.
Sistemik müalicə, yəni daxilə qəbul edilən dərmanlar xəstəliyin orta və ağır formalarında tətbiq olunur. Burada məqsəd problemi daxildən söndürməkdir. Əgər problem bədənə çox yayılıbsa, mütəxəssis tərəfindən xüsusi antibiotik kursları təyin edilə bilər. Qadınlarda aparılan analizlər nəticəsində hormonal disbalans aşkar edilibsə, anti-androgen dərmanlar, bəzən isə doğum nəzarət həbləri istifadə edilərək hormonların səviyyəsi tənzimlənir. Bütün bunların xeyri olmadıqda və ya xəstədə kistoz, nodulyar növ qeydə alındıqda dermatoloq ən güclü silahı olan izotretinoin tərkibli dərmanlara müraciət edir. Bu sistemik retinoid müalicəsi möcüzəvi nəticələr versə də, pasiyentin qaraciyər funksiyaları və qan dəyərləri daim nəzarətdə saxlanılmalıdır. Məhz bu mürəkkəb tənzimləmələrə görə müalicə ancaq və ancaq təcrübəli bir dəri həkimi tərəfindən aparılmalıdır.
Ən güclü dərmanları belə qəbul etsəniz, əgər bədəninizi daxildən zəhərləməyə davam edirsinizsə, nəticə həmişə yarımçıq qalacaq. Tibb mütəxəssisləri hər zaman vurğulayırlar ki, sağlam bir dəri bağırsaqlardan və mədədən başlayır. İnsanın qidalanma rasionu birbaşa onun hormonal fonuna və iltihab səviyyəsinə təsir edir.
Məsələn, yüksək qlikemik indeksli qidalar (ağ çörək, un məmulatları, şirniyyatlar, qazlı sular) qanda şəkəri qəfil qaldırır. Buna cavab olaraq pankreas çoxlu insulin ifraz edir. İnsulinin bu cür kəskin artımı bədəndə iltihabı və sebum istehsalını birbaşa stimullaşdırır. Bundan əlavə, bəzi fərdlərdə inək südü və süd məhsulları da (xüsusən yağsız süd) içərisindəki inək hormonları səbəbilə dəridə reaksiyalara yol aça bilər. Bunun tam əksi olaraq, pəhrizinizi yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, antioksidantlarla zəngin giləmeyvələr, omeqa-3 mənbəyi olan yağlı balıq, qoz və kətan toxumu kimi qidalarla zənginləşdirmək iltihabın qarşısını alır. Zəngin su qəbulu dərinin təbii detoksifikasiya prosesini sürətləndirir. Düzgün qidalanma, təyin edilmiş müalicə prosesinə sadəcə dəstək olmur, eyni zamanda sağaldıqdan sonra problemin yenidən təkrarlanmasının da qarşısını alan əsas sipərdir.
Aktiv iltihablar bitdikdən sonra çox vaxt xəstələri başqa bir kədər bürüyür: üzlərində qalan tünd qəhvəyi, qırmızı ləkələr (hiperpiqmentasiya) və dəridə yaranan çuxurlar, yəni atrofik çapıqlar. Ləkələrin idarə olunması səbir tələb edir. Dəri həkimi tərəfindən təyin olunan C vitamini, niasinamid, traneksamik turşu və arbutin tərkibli serumlar, eləcə də kimyəvi pilinqlər zamanla bu ləkələri tamamilə yox edə bilir. Lakin struktur dəyişikliyi olan çapıqlarda artıq kollagen lifləri zədələnmiş olur. Bu vəziyyətdə xaricdən çəkilən heç bir krem kömək etmir. Çuxurların dolması və dərinin hamarlaşması üçün klinika şəraitində dermatoloq tərəfindən fraksional lazer terapiyası, dermapen (mikroiynələmə) və ya PRP kimi dərin regenerativ prosedurlar icra edilməlidir.
Uğurlu nəticəni qorumaq üçün hər bir pasiyent gündəlik olaraq fərdi dəriyə qulluq rutini yaratmalıdır. Bu rutin dərini qurutmayan zərif təmizləyicilərdən istifadə ilə başlamalıdır. Yağlı dərinin nəmə ehtiyacı olmadığı tamamilə yanlış bir anlayışdır; əksinə, nəmsiz qalan dəri daha çox yağ istehsal edir. Buna görə də su əsaslı (oil-free) nəmləndiricilər istifadə edilməlidir. Və ən əsası, hər gün, hətta qapalı məkanlarda və ya qış aylarında belə geniş spektrli günəş qoruyucu (SPF) çəkilməlidir, çünki günəş şüaları dərini qalınlaşdırır, ləkələri tündləşdirir və müalicə prosesini puç edir.
Cəmiyyət içərisində dolaşan yanlış inanclar çox vaxt dərinin düşməninə çevrilir. Ən məşhur yanlış, çıxan sızanağı sıxmağın onu daha tez sağaldacağı inancıdır. Bu, tamamilə fəlakətdir. Sıxma hərəkəti iltihabı və irini dərinin alt təbəqələrinə doğru partladır, infeksiyanı ətrafdakı sağlam toxumalara yayır və gələcəkdə ömürlük bir ləkənin yaranmasına birbaşa səbəb olur.
Başqa bir yayılmış mif diş məcunu və ya sarımsaqla edilən ev "müalicələri"dir. Bu maddələr dərinin pH balansını pozur, kimyəvi yanıqlara səbəb olur və qızartını daha da kəskinləşdirir. İnsanlar çox vaxt günəşlənməyin dərini "qurudacağına" və təmizləyəcəyinə inanırlar. Əslində, günəş şüaları qısa müddətdə problemi gizlətsə də, dərinin hüceyrə dövriyyəsini pozur, üst qatı qalınlaşdırır və məsamələri daha çox tıxayaraq gələcəkdə daha şiddətli alevlenmələrə yol açır. Bütün bu yalanlardan uzaq durub yalnız tibbə güvənmək sağalmanın təməl daşıdır.
Fiziki ağrıdan əlavə, sızanaq problemi insan psixologiyasına çox ciddi, bəzən travmatik təsirlər göstərir. Tədqiqatlar sübut edir ki, ağır formalı dermatoloji problemi olan şəxslərdə depressiya, təşviş və sosial anksiyeta səviyyəsi sağlam dəriyə malik insanlara nisbətən qat-qat yüksəkdir. Xüsusilə şəxsiyyətin və özgüvənin formalaşdığı gənclik illərində, cəmiyyət içinə çıxmaq, güzgüyə baxmaq böyük bir işgəncəyə çevrilə bilər. İnsanlar çox vaxt cəmiyyətdən təcrid olunur, göz təmasından qaçır və hər kəsin onların üzünə baxdığını düşünərək özlərinə qapanırlar.
Bu nöqtədə müalicə prosesi sadəcə estetik bir bərpa deyil, həm də psixoloji bir xilas kimi dəyərləndirilməlidir. Pasiyentə empatiya ilə yanaşan, onu dinləyən və problemi necə həll edəcəyini elmi əsaslarla izah edən bir mütəxəssis, əslində həmin şəxsin cəmiyyətə, aktiv sosial həyata yenidən qayıtmasına vasitəçi olur. Dəri sağaldıqca, o insanın ruhundakı çuxurlar da dolmağa başlayır, özgüvəni bərpa olunur və həyat keyfiyyəti kökündən dəyişir.
Nəticə olaraq vurğulamaq lazımdır ki, sızanaq xəstəliyinin müalicəsi bir sprint yarışı deyil, uzun, səbir və nizam-intizam tələb edən bir marafondur. Bir neçə gün içində dəridəki bütün qüsurları yox edəcək sehirli bir krem və ya prosedur yoxdur. Dərinin öz-özünü yeniləmə dövrü təqribən 28-30 gün çəkir və buna görə də tətbiq edilən hər hansı bir müalicənin ilkin müsbət nəticələrini görmək üçün ən azı 4-8 həftə gözləmək lazımdır. Çox vaxt pasiyentlər səbirsizlik göstərərək 2 həftə sonra dərmanları atır və "bu da kömək etmədi" deyib yeni vasitələr axtarışına çıxırlar. Bu fasilələr dərini yorur və müalicəyə qarşı müqavimət yaradır.
Dermatoloq Dr. Fəridə Axundova
Diqqət: Bu səhifədəki məlumatlar yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir. Dəqiq diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslı həkimlə şəxsən məsləhətləşməlisiniz. Hər bir pasiyentin vəziyyəti fərqlidir və fərdi yanaşma tələb edir.
Randevu üçün: +994 55 250 39 46
Dr. Fəridə Axundova ilə randevu alın və dəri sağlamlığınız üçün fərdi müalicə planı əldə edin. 15+ il təcrübə və minlərlə məmnun pasiyent.
Telefon: +994 55 250 39 46
