Gündəlik həyatın qaçdı-qovdusunda çox vaxt bədənimizin ən çox yük daşıyan hissəsini – ayaqlarımızı unuduruq. Üzümüzdə yaranan kiçik bir sızanaq bizi dərhal narahat etdiyi halda, ayaqlarımızdakı çatlara və ya bərkimiş dəriyə qarşı nədənsə daha dözümlü davranırıq. Halbuki, sağlam addımlar sağlam gələcəyin təməlidir. Bir dermatoloq müayinəsinə gələn pasiyentlərin böyük bir qismi ayaq problemlərindən yalnız ağrı dözülməz həddə çatanda şikayət edirlər. Lakin hər bir dəri həkimi təsdiq edər ki, ayaq dərisi bədənimizin digər nahiyələrindən fərqli bir anatomiya və qulluq rejimi tələb edir. Bu geniş bələdçidə biz ayaq dərisinin niyə qocaldığını, çatların yaranma mexanizmini və Bakı iqlimində ayaq sağlamlığını necə qorumağın yollarını araşdıracağıq.
Ayaqlarımızın altında, xüsusilə daban nahiyəsində yağ vəziləri yoxdur. Bu o deməkdir ki, ayaqlarımız təbii olaraq özünü nəmləndirmə qabiliyyətinə malik deyil. Üzümüzdə yağ vəzilərinin çoxluğu bəzən sızanaq yaranmasına səbəb olsa da, ayaqlarımızda bu vəzilərin yoxluğu kəskin quruluğa və çatlara yol açır. Bir dermatoloq olaraq müşahidə edirəm ki, pasiyentlər çox vaxt dabanlarındakı bərkimiş dərini mexaniki üsullarla (məsələn, sərt daşlarla) təmizləməyə çalışırlar. Lakin bir dəri həkimi sizə deyəcək ki, bu aqressiv yanaşma dərini daha da müdafiəsiz qoyur və bədən cavab reaksiyası olaraq daha qalın bir təbəqə formalaşdırır.
Dabanlarda yaranan dərin çatlamalar həm ağrılıdır, həm də infeksiya üçün açıq qapıdır. Əgər üzünüzdəki bir sızanaq iltihablananda narahat olursunuzsa, daban çatındakı bakterial infeksiya daha ciddi fəsadlara – selülitə və ya qızıl yelə səbəb ola bilər. Bir dermatoloq yanına gələn şəkərli diabet xəstələri üçün isə bu çatlamalar həyati təhlükə daşıyır. Dəri həkimi nəzarəti olmadan edilən pedikür prosedurları bəzən vəziyyəti daha da pisləşdirir. Ayaq dərisi baxımı zamanı istifadə olunan vasitələrin tərkibində sidik cövhəri (urea) və laktik turşu kimi maddələrin olması dərini dərindən nəmləndirmək üçün şərtdir.
Bakının rütubətli havası və qapalı ayaqqabılar göbələk infeksiyaları (tinea pedis) üçün ideal mühit yaradır. Göbələk dərini qaşındırır, qızardır və pis qoxuya səbəb olur. Bir dermatoloq olaraq mənə ən çox verilən suallardan biri budur: "Niyə ayaqlarım bu qədər qaşınır?". Əksər hallarda bu, sadə quruluq deyil, müalicə tələb edən bir infeksiyadır. Dəri həkimi təyin etdiyi antifungal kremlər və spreylər bu problemi həll edə bilər, lakin evdə gigiyena qaydalarına riayət etmək (məsələn, ayaqları yuduqdan sonra barmaq aralarını tam qurutmaq) müalicənin 50%-ni təşkil edir. Ayaqda yaranan kiçik qovuqcuqlar bəzən adi bir sızanaq kimi görünsə də, əslində göbələyin bir növü ola bilər.
Ayaq dərisi baxımı, dərinin nəm balansını qorumaq, hiperkeratozun (dərinin qalınlaşması) qarşısını almaq və infeksion ocaqları neytrallaşdırmaq üçün tətbiq olunan kompleks gigiyenik və medikal prosedurlar toplusudur. Ayaq altında yağ vəziləri olmadığı üçün nizamlı nəmləndirmə və keratinləşmiş hüceyrələrin yumşaq şəkildə kənarlaşdırılması daban çatlarının və ağrılı döyənəklərin yaranmasının qarşısını alır. Həmçinin, düzgün ayaqqabı seçimi və pambıq corablar dərinin nəfəs almasını təmin edərək göbələk və bakterial mühitin formalaşmasına mane olur. Peşəkar bir dermatoloq nəzarəti ilə aparılan baxım, həm estetik görünüşü, həm də dərinin baryer funksiyasını bərpa edir.
Nəmləndirmə: Hər gün urea (sidik cövhəri) tərkibli kremlərlə dabanları yumşaltmaq.
Doğru Təmizləmə: Sərt süngər daşları əvəzinə kimyəvi pilinq (laktik turşu) tərkibli corablardan istifadə etmək.
Gigiyena: Ayaqları hər gün yumaq və barmaq aralarını kağız dəsmal ilə tam qurutmaq.
Ayaqqabı Seçimi: Təbii dəri və dərinin nəfəs almasına imkan verən materiallara üstünlük vermək.
Peşəkar Müayinə: Şübhəli ləkə və ya keçməyən yaralar gördükdə dərhal bir dəri həkimi ilə məsləhətləşmək.
Bəzən pasiyentlər ayaq altında ağrılı, kiçik bir şişkinlik hiss edəndə bunun bir sızanaq olduğunu düşünürlər. Lakin ayaq altında sızanaq yaranması anatomik olaraq demək olar ki, qeyri-mümkündür, çünki orada tük follikulları yoxdur. Bu şişkinlik çox vaxt ya bir döyənək (qabarıq), ya da virus mənşəli bir ziyildir (verruca). Bir dermatoloq bu ikisini fərqləndirmək üçün dermatoskopiyadan istifadə edir. Ziyillər virus mənşəli olduğu üçün yoluxucudur və onlara bir dəri həkimi müdaxiləsi mütləqdir. Yanlış tətbiq edilən "xalq təbabəti" üsulları virusun bütün ayağa yayılmasına səbəb ola bilər.
Azərbaycan iqlimində, xüsusilə Bakıda yay aylarında açıq ayaqqabılardan istifadə kütləvi xarakter daşıyır. Şəhərin tozu və küləyi ayaq dərisini daha tez qurudur. Toz hissəcikləri dərinin mikroskopik çatlarına girərək iltihab yarada bilər. Bir dermatoloq olaraq yay mövsümündə pasiyentlərimə həftədə bir dəfə duzlu vanna etməyi və hər axşam yatmazdan əvvəl qalın qatla nəmləndirici çəkməyi tövsiyə edirəm. Əgər ayaqlarınızda qeyri-adi bir sızanaq bənzəri qızartı görsəniz, bu, istifadə etdiyiniz ayaqqabı materialına qarşı yaranan kontakt dermatit də ola bilər. Belə hallarda bir dəri həkimi allergik testi təyin edərək səbəbi tapa bilər.
Yaş ötdükcə dərinin bərpa qabiliyyəti zəifləyir. Yaşlı insanlarda ayaq dərisi nazilir, lakin dabanlar əksinə, daha da bərkiyir. Bu, həm də daxili orqanların, xüsusilə qan dövranının vəziyyətini göstərir. Bir dermatoloq üçün yaşlı xəstənin ayaqları bir kitab kimidir. Oradakı rəng dəyişikliyi, dırnaqların qalınlaşması və ya keçməyən yaralar çox vaxt ürək-damar sistemi problemlərindən xəbər verir. Bir dəri həkimi yalnız dərini müalicə etmir, həm də xəstəni lazımi mütəxəssislərə yönləndirərək daha böyük fəsadların qarşısını alır. Üzdəki sızanaq yaşlılıqda nadir olsa da, ayaq problemləri yaşla birlikdə artır.
Diabet xəstələri üçün ayaq dərisi baxımı həyati bir prosedurdur. Qanda şəkərin yüksək olması sinir sonluqlarını zədələyir (neyropatiya), nəticədə xəstə ayağındakı kəsiyi, yanığı və ya batan tikanı hiss etmir. Bu kiçik yara tez bir zamanda irinləyir və gangrenaya qədər gedib çıxa bilir. Professional bir dermatoloq diabetik xəstələrə ayaqlarını hər gün güzgü vasitəsilə yoxlamağı öyrədir. Əgər sizdə diabet varsa və ayağınızda adi bir sızanaq qədər kiçik belə olsa bir qızartı görsəniz, vaxt itirmədən bir dəri həkimi ilə əlaqə saxlamalısınız. Bu hallarda profilaktika ən yaxşı müalicədir.
Ayaq qoxusu (bromidrosis) təkcə gigiyena problemi deyil, həm də bakteriyaların fəaliyyətinin nəticəsidir. Ayaqlarımızda çox sayda tər vəziləri var və bu tər bakteriyalar tərəfindən parçalandıqda xoşagəlməz qoxu yaranır. Bir dermatoloq bu problemi həll etmək üçün bəzən botulinoterapiya (botoks) təyin edə bilər ki, bu da həddindən artıq tərləmənin qarşısını alır. Dəri həkimi tərəfindən tövsiyə olunan sink tərkibli pudralar da çox effektivdir. Əgər üzünüzdəki sızanaq üçün antibakterial gellər istifadə edirsinizsə, eyni prinsipin ayaq gigiyenasında da vacib olduğunu bilməlisiniz – təmiz və bakteriyasız mühit qoxunun düşmənidir.
İnternetdə çox sayda ayaq baxımı reseptləri var, lakin onlardan bəziləri dərini daha da zədələyə bilər. Məsələn, sirkəli vanna göbələk əleyhinə yaxşı olsa da, dərini çox qurutduğu üçün çatları artıra bilər. Bir dermatoloq kimi mənim tövsiyəm:
Vanna: İlıq suya bir qədər dəniz duzu və ya çay ağacı yağı əlavə edin (15 dəqiqə).
Eksfoliasiya: Ayaqlar yaş ikən deyil, quru ikən yumşaq pilinq edin.
Nəmləndirmə: Tərkibində shea yağı, kakao yağı və ya urea olan kremlərə üstünlük verin.
Corablar: Yatmazdan əvvəl krem çəkib pambıq corab geyinmək kremin təsirini 2 qat artırır. Üzünüzdəki sızanaq üçün göstərdiyiniz diqqətin yarısını ayaqlarınıza göstərsəniz, nəticə sizi heyran edəcək. Bir dəri həkimi hər zaman vurğulayır: dəri bütöv bir orqandır, onu hissələrə bölüb birinə baxıb digərini unutmaq olmaz.
Ayaq dərisi baxımı dırnaqlardan ayrı düşünülə bilməz. Dırnaqların saralması və qalınlaşması çox vaxt göbələk infeksiyasının əlamətidir. Lakin bəzən bu, sadəcə dar ayaqqabıların yaratdığı mexaniki zədə də ola bilər. Professional bir dermatoloq dırnaqdan nümunə (analiz) götürərək dəqiq diaqnoz qoyur. Dəri həkimi nəzarəti olmadan istifadə edilən göbələk əleyhinə laklar çox vaxt dırnaq lövhəsinin dərinliyinə nüfuz edə bilmir və müalicə nəticəsiz qalır. Dırnaq ətrafında yaranan iltihablar bəzən ağrılı bir sızanaq hissi yarada bilər, bu isə panarisi (dırnaq ətrafı iltihab) xəstəliyinin əlaməti ola bilər.
Yaz aylarında bir dermatoloq klinikasına müraciətlər artır, çünki hamı sandalet geyinməyə hazırlaşır. Lakin bir ay ərzində bütün qışın baxımsızlığını aradan qaldırmaq çətindir. Ayaq dərisi baxımı illik bir proses olmalıdır. Dəri həkimi tərəfindən təklif olunan tibbi pedikür prosedurları adi gözəllik salonlarındakı pedikürdən fərqlənir – burada əsas məqsəd dərinin sağlamlığını bərpa etməkdir. Üzünüzdəki sızanaq ləkələri üçün tətbiq edilən pilinqlər kimi, ayaqlarınız üçün də meyvə turşuları ilə zəngin maskalar tətbiq oluna bilər.
Yekun olaraq demək olar ki, ayaq dərisi baxımı lüks deyil, bir zərurətdir. Gün boyu sizin bütün ağırlığınızı çəkən bu nahiyəyə qarşı laqeyd qalmaq gələcəkdə ciddi ortopedik və dermatoloji problemlərə yol aça bilər. Hər bir dermatoloq sizə deyəcək ki, sağlam addım üçün təmiz və elastik dəri şərtdir. Əgər dərinizdə keçməyən quruluq, ağrılı çat və ya şübhəli sızanaq bənzəri elementlər varsa, vaxt itirmədən bir dəri həkimi müayinəsindən keçin. Dərinizi sevin, ona ayaqlarınızdan başlayaraq qulluq edin. Bakının tozlu küləyindən və gündəlik stresdən qorunmağın ən yaxşı yolu mütəxəssis tövsiyələrinə əməl etməkdir. Unutmayın ki, sizin addımlarınızın yüngüllüyü birbaşa ayaq dərinizin sağlamlığından asılıdır.
Dermatoloq Dr. Fəridə Axundova
Diqqət: Bu səhifədəki məlumatlar yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir. Dəqiq diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslı həkimlə şəxsən məsləhətləşməlisiniz. Hər bir pasiyentin vəziyyəti fərqlidir və fərdi yanaşma tələb edir.
Randevu üçün: +994 55 250 39 46
Dr. Fəridə Axundova ilə randevu alın və dəri sağlamlığınız üçün fərdi müalicə planı əldə edin. 15+ il təcrübə və minlərlə məmnun pasiyent.
Telefon: +994 55 250 39 46
